ASML-topmannen Peter Wennink (CEO) en Martin van den Brink (CTO) zwaaiden op 24 april af. Fransman Christophe Fouquet vervangt Wennink, terwijl de rol van Van den Brink verdwijnt. Het ASML dat het tweetal achterlaat, is onvergelijkbaar met de minuscule operatie die het veertig jaar geleden was. Als spil in de chipindustrie heeft het bedrijf in die periode grote uitdagingen doorstaan, van economische grillen en een reusachtig partnernetwerk tot Japanse concurrentie en (regelmatig Amerikaanse) regelgeving.
In 1984 verscheen ASM Lithography ten tonele als joint venture van ASM International en Philips. Het prille bedrijf opereerde vanuit een lekkende schuur, zoals ASML nog altijd graag aanhaalt. De eerste jaren bevond het zich in onrustig vaarwater met kleine marges, hoge ontwikkelkosten en onzekere economische omstandigheden. Martin van den Brink stuurde vanaf het begin de R&D-richting van ASML aan. Die richting was ambitieus en broodnodig om een plek te verwerven in de uiterst competitieve chipindustrie. Het kostte geldschieters Philips, ASM en de Nederlandse overheid miljoenen, met geruime tijd enkel rode cijfers. ASML werd daarmee wel de duidelijke nummer drie in de chipmachine-sector achter Japanse grootmachten Nikon en Canon. Het bediende vooral het B-segment onder de chipfabrikanten, dus bijvoorbeeld niet marktleider Intel maar wel uitdager AMD.
De begindagen van dit bedrijf, eerst in de markt gezet met de onverstandig gekozen afkorting ALS, kenmerkten zich door het moeilijk vinden van klanten. Medio jaren ’80 was al bekend dat de toekomst aan microchips was, maar alle productiestappen waren prijzig. Het verticaal geïntegreerde Philips bleek op den duur geen geschikt thuis, mede door een politieke bedrijfstop die traag beslissingen nam. Ook hield het zich meer bezig met de verkoop van consumentengoederen dan met het nastreven van state-of-the-art chiptechnologie. ASM International bleek op haar beurt niet in staat tijdig de benodigde investeringen te doen.
Omwenteling via PAS 5500
Cruciaal voor de omwenteling is de PAS (Philips Automatic Stepper) 5500 uit 1991, het begin van de ASML-opmars naar marktleider. Ten opzichte van concurrerende machines zorgde het voor een aanzienlijk kortere productietijd voor klanten. De prestaties en de yield rate (het percentage succesvolle chips uit een laag silicium) imponeerden IBM, dat als eerste een 5500 kocht. Geleidelijk bereikte ASML plek twee achter Nikon door orders van andere partijen.
Een voordeel voor het nieuwe klantenbestand was de modulaire aard van de PAS 5500: hierdoor konden de circa tien componenten onafhankelijk van elkaar worden geüpgraded. Dit bracht de productiekosten voor ASML en haar partners drastisch omlaag, een voordeel dat het doorberekende naar klanten.
De extra financiële slagkracht leidde tot het stellen van steeds hogere eisen bij toeleveranciers van de vereiste componenten. Naast verschillende topmannen was Van den Brink hier regelmatig bij betrokken. Deze partners moesten zelf fors investeren om chip-innovaties mogelijk te maken, iets dat sommige partijen door de jaren heen de kop heeft gekost. De Duitse lensspecialist Zeiss is het toonaangevende voorbeeld van een succesvolle, langdurige samenwerking met ASML. Inmiddels geeft het astronomische R&D-bedragen uit aan nieuwe lithografielenzen, waarvoor het de hoofdprijs mag vragen.
Fundamenteel voor het ASML-succes bleek het respecteren van andermans expertise. Frans IT-dienstverlener en langdurig partner Capgemini benadrukt dit. Als er goed werk wordt aangeleverd, krijgen toeleveranciers dat te horen. Indien dat niet het geval is, ook.
Beursgang en expansiedrift
In 1995 vond de beursgang van ASML plaats, met Deloitte als accountancy-partner. Peter Wennink, werkzaam bij Deloitte, raakte hierdoor bij het Veldhovense bedrijf betrokken. In 1999 maakte hij de overstap naar ASML en fungeerde vanaf dat jaar tot 2013 als CFO.
Eind jaren ’90 was de Taiwanese chipreus TSMC al de prominentste klant, net als tegenwoordig. Een goede band met TSMC-topman Morris Chang en investeringen in een Taiwanese ASML-locatie leidden tot een innige relatie tussen de twee bedrijven. Intel, dat rond de eeuwwisseling de meest geavanceerde chips produceerde en het merendeel van de pc-markt bediende, kwam er pas later bij.
Die partij raakte betrokken doordat het met Intel gepartnerde Silicon Valley Group (SVG) werd overgenomen door ASML. Deze stap maakte de inhaalslag ten opzichte van de Japanse concurrentie compleet. Sindsdien is ASML met afstand de grootste speler op de lithografiemarkt.
EUV-investering
De PAS 5500 en haar opvolgers zijn allen DUV (deep ultra-violet)-machines, een term die refereert aan de golflengte van het licht waarmee de apparatuur chipontwerpen schetst. Hoe preciezer deze ontwerpen, hoe geavanceerder de chips. DUV is sinds het begin van de jaren ’90 de standaard gebleven, maar EUV (extreme ultra-violet) is de volgende stap gebleken. ASML investeerde al in de vroege jaren ’00 in deze technologie, ondanks het feit dat het anderhalf decennium zou duren voordat deze productieklaar was.
In de tussentijd overleefde ASML ernstige economische uitdagingen na 9/11 en de latere financiële crash van 2008. Dat kostte in beide gevallen wel duizenden werknemers hun baan. Eind jaren ’00 was het marktaandeel van ASML al tweederde van de gehele chipmachine-sector. Die leidende rol bood geen garanties, maar omdat geen enkele andere partij de technologische voorsprong kon bijbenen, was de positie van het bedrijf onbetwist.
In 2015 debuteerde EUV-technologie in een ASML-machine. Intel zag jaren eerder af van een aankoop wegens twijfel over de volwassenheid van de technologie. De Amerikaanse chipmaker stond aan de wieg van EUV en heeft jarenlang bijgedragen aan de ontwikkeling, maar plukte er aanvankelijk niet de vruchten van. TSMC was al in 2010 overtuigd toen bleek dat Apple bereid zou zijn orders af te nemen. Dit laat duidelijker dan ooit zien wat de macht van ASML betekent: Intel werd namelijk in relatief korte tijd technologisch voorbijgestreefd door TSMC en Samsung, die wél EUV-machines kochten.
Door de overname van het Amerikaanse Cymer voor bijna 2 miljard dollar in 2012/13 kon EUV-ontwikkeling bij ASML een eindsprint maken. De expertise van Cymer lag op het gebied van de EUV-lichtbron: het wist dit component te optimaliseren zodat chipontwerpen zo precies mogelijk konden worden getekend. Vanaf 2015 verkocht ASML talloze EUV-machines, elk voor honderden miljoenen euro’s, aan verschillende klanten. Rond 2018 besloten Apple en TSMC dat het eindelijk tijd was om een EUV-product te realiseren, in toekomstige iPhones.
Later klopte ook Intel aan voor een EUV-machine, toen het de boot duidelijk had gemist. Deze inschattingsfout lijkt eindelijk gecorrigeerd: de eerste High-NA EUV machine, de opvolger van EUV, staat nu in een Intel-fabriek.
Winstexplosie en geopolitieke speelbal
Nu de balans kan worden opgemaakt van het EUV-tijdperk, is er maar één conclusie te trekken. Het succes van EUV heeft ASML naar nieuwe hoogtes gebracht. Daar waar een ASML-aandeel begin 2015 circa 100 euro kostte, is deze anno 2024 ongeveer 900 euro waard. Op moment van schrijven is de bedrijfswaarde 340 miljard euro. Dit is weliswaar minder imponerend dan de circa 2 biljoen euro die Nvidia waard is, maar deze AI-chipbouwer had dat onvoorstelbare bedrag nooit kunnen bereiken zonder ASML-apparatuur. Elke techreus met een eigen chip kan niet zonder ASML.
Dat is de oorzaak voor de grote geopolitieke spanning waar ASML mee te maken heeft. Tot ergernis van vertrekkend CEO Wennink mogen EUV-machines niet aan Chinese bedrijven geleverd worden. Volgens hem is dat een contraproductieve stap: uiteindelijk zal Beijing zelf innoveren om vergelijkbare technologie te maken. Maar Wennink heeft te maken met de wensen van de VS, de EU en Nederland, die allemaal zeggenschap hebben over waar ASML-machines belanden.
Nieuwsorganisaties als Bloomberg en CNBC spreken op dit gebied veelal over een “chipoorlog”. Daarbij ontdekte menig journalist opeens dat een voor hen obscuur Veldhovens bedrijf de touwtjes in handen heeft. Door toedoen van Washington, Brussel en Den Haag is ASML inmiddels een geopolitieke speelbal geworden, waarbij talloze landen hunkeren naar meer autonomie in de chipsector. ASML heeft er lasten en lusten aan. De vraag naar chipmachines is groot, de restricties ook.
Nederland wenst op haar beurt ASML in Nederland te houden. Operatie “Beethoven” diende de ASML-thuishaven in eigen land te behouden. Het hoofdkantoor staat nog altijd in Veldhoven, maar loopt al langer tegen de grenzen van de groei aan. Frankrijk, Duitsland en andere landen hebben al aangeklopt om de volgende groeilocatie te zijn, maar de Nederlandse regering wist onlangs op het nippertje ASML tevreden te stellen. Het is het slotakkoord van Wennink als CEO, terwijl het voor Van den Brink (net als Wennink geboren in 1957) ook tijd is om te stoppen.
Nieuw hoofdstuk
Het nieuwe ASML-hoofdstuk wordt ingeluid door de aanstelling van Christophe Fouquet. Hij wordt overigens niet de eerste buitenlandse CEO van het bedrijf. De Fransman is al 15 jaar in dienst van ASML, maar kenmerkt de internationalisering die het bedrijf eerder definieert dan de Philips-roots van eigen bodem. Het is allang voorbij de grenzen van Nederland gegroeid, met tienduizenden werknemers verspreid over Noord-Amerika, Europa en Azië. Het feit dat iedere overheid erbij is om een betekenisvol stuk van het bedrijf te kunnen claimen, benadrukt dat ASML onder Peter Wennink en Van den Brink is uitgegroeid tot een onmisbaar deel van de chipsector.
Tegelijkertijd zal de rol van ASML veranderen door een geheel andere factor: de natuurwetten. Hoewel er met “Hyper-NA” al een opvolger in de maak is voor het jonge High-NA, zijn de dimensies binnen de chipproductie al bijna zo klein als momenteel fysiek mogelijk lijkt. Van den Brink is niet eens overtuigd dat er nog een stap na High-NA volgt. Na veertig jaar grenzen verleggen zou er opeens een technologisch eindstation zijn. Dit gelooft hij al jaren; de voornaamste zorg is dat Hyper-NA nooit economisch rendabel is. De foutmarges zijn waarschijnlijk simpelweg te klein.
De focus zal gaan liggen op efficiëntie en niet het “brandjes blussen” door tumultueuze innovatie geleid door Van den Brink. Inmiddels is ASML de gevestigde orde, waarbij het niet meer kan rekenen op dezelfde prestatiesprongen die de chipwereld tot nu toe gemaakt heeft.
